Wie gevaarlijke stoffen over de weg laat vervoeren, moet zorgen voor een correct vervoersdocument. In de praktijk wordt dit document meestal aangeduid als de vrachtbrief, de ADR-vrachtbrief of het vervoersdocument gevaarlijke stoffen. Het document speelt een belangrijke rol bij controles, overslag, aflevering en de bestrijding van incidenten.
Een chauffeur, inspecteur of hulpverlener moet aan de hand van het vervoersdocument kunnen vaststellen welke gevaarlijke stoffen aanwezig zijn, in welke hoeveelheid ze worden vervoerd en welke gevaren daarbij horen. Een onjuiste of onvolledige omschrijving kan leiden tot vertraging, handhaving en veiligheidsrisico’s.
De eisen voor het vervoersdocument zijn opgenomen in hoofdstuk 5.4 van het ADR. De momenteel geldende ADR 2025-editie is gebaseerd op de wijzigingen die sinds 1 januari 2025 van toepassing zijn. Het ADR stelt niet één verplicht model vrachtbrief vast. Een CMR-vrachtbrief, eigen bedrijfsdocument of elektronisch document kan worden gebruikt, zolang alle verplichte informatie aanwezig, correct en leesbaar is.
De basisomschrijving van gevaarlijke stoffen
Voor iedere gevaarlijke stof of ieder gevaarlijk voorwerp dat ten vervoer wordt aangeboden, moet een correcte ADR-omschrijving op het vervoersdocument staan. De belangrijkste onderdelen moeten in een vaste volgorde worden vermeld:
- het UN-nummer;
- de juiste vervoersnaam;
- de klasse of de nummers van de gevaarsetiketten;
- de verpakkingsgroep, wanneer deze is toegekend;
- de tunnelbeperkingscode.
Andere informatie mag niet tussen deze onderdelen worden geplaatst, tenzij het ADR dit uitdrukkelijk toestaat. De overige gegevens op de vrachtbrief, zoals het aantal verpakkingen, de totale hoeveelheid en de adressen, mogen wel op een andere plaats in het document staan.
Een toegestane omschrijving is bijvoorbeeld:
UN 1098 ALLYLALCOHOL, 6.1 (3), VG I, (C/D)
In deze omschrijving is UN 1098 het UN-nummer. ALLYLALCOHOL is de juiste vervoersnaam. Het hoofdgevaar is klasse 6.1, giftige stoffen, en het bijkomende gevaar is klasse 3, brandbare vloeistoffen. VG I staat voor verpakkingsgroep I en geeft aan dat sprake is van een hoog gevaar. De code C/D is de tunnelbeperkingscode.
Het UN-nummer en de juiste vervoersnaam
De omschrijving begint altijd met de letters UN, direct gevolgd door het viercijferige UN-nummer. Een nummer als 1098 mag dus niet zonder de letters UN worden vermeld.
Na het UN-nummer volgt de juiste vervoersnaam zoals deze in hoofdletters is opgenomen in kolom 2 van tabel A van hoofdstuk 3.2 van het ADR. Een commerciële productnaam is meestal niet voldoende. Een naam zoals “Reinigingsmiddel X200” vertelt namelijk niets over de ADR-indeling van het product.
Wanneer een algemene of niet elders genoemde vervoersnaam wordt gebruikt, kan het noodzakelijk zijn om de technische benaming tussen haakjes toe te voegen. Dat is met name van toepassing wanneer bij de betreffende positie in kolom 6 van tabel A bijzondere bepaling 274 of 318 staat.
Een voorbeeld is:
UN 1993 BRANDBARE VLOEISTOF, N.E.G. (tolueen en ethylacetaat), 3, VG II, (D/E)
De technische benaming moet de bestanddelen aangeven die in belangrijke mate bepalend zijn voor het gevaar. Alleen een handelsnaam tussen haakjes plaatsen is niet voldoende.
De klasse en de gevaarsetiketten
Na de juiste vervoersnaam wordt doorgaans het nummer van het hoofdgevaar vermeld. Wanneer een stof ook een bijkomend gevaar heeft, wordt het nummer daarvan tussen haakjes geplaatst.
Bij een stof van klasse 3 met een bijkomend bijtend gevaar kan bijvoorbeeld staan:
3 (8)
Voor stoffen en voorwerpen van klasse 1 moet de classificatiecode uit kolom 3b van tabel A worden vermeld. Wanneer in kolom 5 aanvullende etiketten zijn voorgeschreven, moeten de bijbehorende nummers eveneens tussen haakjes worden opgenomen.
Voor radioactieve stoffen wordt het klassenummer 7 vermeld. Bij radioactieve stoffen met een bijkomend gevaar gelden aanvullende voorschriften.
Voor lithium- en natriumionbatterijen met de UN-nummers 3090, 3091, 3480, 3481, 3551 en 3552 wordt het klassenummer 9 vermeld. Dit geldt ook wanneer op de verpakking het specifieke lithiumbatterijetiket van model 9A wordt gebruikt. Op het vervoersdocument wordt dus niet “9A”, maar klasse 9 aangegeven.
Verpakkingsgroep en tunnelbeperkingscode
Wanneer aan een stof een verpakkingsgroep is toegekend, moet deze op het vervoersdocument staan. De verpakkingsgroep kan worden weergegeven met Romeinse cijfers:
- verpakkingsgroep I voor stoffen met een hoog gevaar;
- verpakkingsgroep II voor stoffen met een middelgroot gevaar;
- verpakkingsgroep III voor stoffen met een relatief lager gevaar.
In een Nederlandstalig document mag bijvoorbeeld VG II worden gebruikt. Alleen “II” is eveneens toegestaan. Bij een meertalig document kunnen de letters worden gebruikt die overeenkomen met het woord verpakkingsgroep in de gebruikte taal, zoals “PG” voor “Packing Group”.
De tunnelbeperkingscode wordt in hoofdletters tussen haakjes vermeld. Een voorbeeld is (D/E). Wanneer voor de stof geen tunnelbeperking geldt, kan (-) worden opgenomen.
De tunnelcode moet worden vermeld wanneer het vervoer een route kan omvatten door tunnels waarvoor beperkingen voor gevaarlijke stoffen gelden. De code helpt bij het bepalen door welke tunnelcategorieën het voertuig wel of niet mag rijden.
Aantal en soort verpakkingen
Naast de ADR-omschrijving moet het aantal en de soort colli worden vermeld. Denk aan:
- 10 vaten;
- 24 jerrycans;
- 3 IBC’s;
- 12 dozen;
- 2 kisten.
Een UN-verpakkingscode mag alleen als aanvulling op de gewone beschrijving worden gebruikt. Er kan bijvoorbeeld worden vermeld:
1 kist (4G)
Alleen “1 × 4G” is niet voldoende, omdat niet iedereen direct uit de verpakkingscode kan afleiden dat het om een kartonnen doos of kist gaat.
Bij samengestelde verpakkingen hoeft niet iedere binnenverpakking afzonderlijk op het vervoersdocument te worden beschreven. Wanneer twaalf flessen gezamenlijk in één doos zijn verpakt, kan doorgaans worden volstaan met de vermelding van één doos, in combinatie met de totale hoeveelheid van de gevaarlijke stof.
De totale hoeveelheid gevaarlijke stoffen
Voor iedere gevaarlijke stof met een verschillend UN-nummer, een verschillende juiste vervoersnaam of een verschillende verpakkingsgroep moet de totale hoeveelheid worden vermeld. Afhankelijk van de stof kan dit worden uitgedrukt in liters, netto kilogrammen of bruto kilogrammen.
De hoeveelheid op het vervoersdocument moet het mogelijk maken om vast te stellen hoeveel gevaarlijke stof zich op een bepaald moment daadwerkelijk in het voertuig bevindt. Dit is onder andere van belang tijdens een wegcontrole of na een gedeeltelijke aflevering.
Wanneer gebruik wordt gemaakt van de vrijstelling van ADR 1.1.3.6, beter bekend als de 1.000-puntenregeling, gelden aanvullende eisen. Per vervoerscategorie moet de totale hoeveelheid worden vermeld. Ook moet de berekende waarde, na toepassing van de bijbehorende vermenigvuldigingsfactor, op het vervoersdocument staan.
Alleen het vermelden van “onder de 1.000 punten” is niet voldoende. Uit het document moet controleerbaar blijken hoe de berekening tot stand is gekomen.
Afzender en geadresseerde
Op het vervoersdocument moeten de naam en het adres van de afzender staan. Dit is de partij die volgens het ADR als afzender optreedt en verantwoordelijk is voor het ten vervoer aanbieden van de gevaarlijke goederen.
Ook de naam en het adres van de geadresseerde moeten worden vermeld. Wanneer goederen tijdens één rit bij meerdere klanten worden afgeleverd, moeten de verschillende geadresseerden in beginsel identificeerbaar zijn.
Alleen wanneer de bevoegde autoriteiten van de betrokken landen daarmee instemmen en de geadresseerden bij het begin van het vervoer nog niet kunnen worden geïdentificeerd, kan onder bepaalde voorwaarden de aanduiding “Levering Verkoop” worden gebruikt.
Bijzondere regels voor gevaarlijke afvalstoffen
Voor afvalstoffen gelden aanvullende voorschriften. Wanneer afval wordt vervoerd dat gevaarlijke goederen bevat, moet het woord AFVAL vóór de juiste vervoersnaam worden geplaatst. Dit is niet nodig wanneer het woord afval al onderdeel is van de officiële vervoersnaam.
Een juiste omschrijving kan bijvoorbeeld zijn:
UN 1230 AFVAL METHANOL, 3 (6.1), VG II, (D/E)
Een ander voorbeeld is:
UN 1993 AFVAL BRANDBARE VLOEISTOF, N.E.G. (tolueen en ethylalcohol), 3, VG II, (D/E)
Wanneer de bijzondere indelingsmogelijkheid voor afvalstoffen uit ADR 2.1.3.5.5 wordt toegepast, moet de omschrijving worden aangevuld met:
AFVAL VOLGENS 2.1.3.5.5
Een voorbeeld daarvan is:
UN 3264 BIJTENDE ZURE ANORGANISCHE VLOEISTOF, N.E.G., 8, VG II, (E), AFVAL VOLGENS 2.1.3.5.5
Bij toepassing van deze afvalstoffenbepaling hoeft de technische benaming die normaal op grond van bijzondere bepaling 274 zou zijn vereist, niet te worden toegevoegd.
Wanneer mag de hoeveelheid afval worden geschat?
Het is bij afvalinzameling niet altijd mogelijk om de exacte hoeveelheid op de laadlocatie te wegen of te meten. ADR 5.4.1.1.3.2 biedt daarom onder voorwaarden de mogelijkheid om de hoeveelheid te schatten.
Bij verpakkingen moet een lijst beschikbaar zijn met het type verpakking en de nominale inhoud. Bij containers kan de schatting worden gebaseerd op de nominale inhoud, het soort afval, de gemiddelde dichtheid en de geschatte vullingsgraad. Bij druk-/vacuümtanks voor afvalstoffen moet de schatting eveneens aantoonbaar kunnen worden onderbouwd.
Op het vervoersdocument moet dan de volgende verklaring staan:
HOEVEELHEID GESCHAT VOLGENS 5.4.1.1.3.2
Schatten is niet toegestaan wanneer de exacte hoeveelheid noodzakelijk is voor de toepassing van een vrijstelling, zoals de 1.000-puntenregeling. Het is evenmin toegestaan voor bepaalde sterk risicovolle afvalstromen, afvalstoffen die stoffen van klasse 4.3 bevatten en tanks die niet onder de toegestane regeling voor druk-/vacuümtanks vallen.
Gemengde afvalverpakkingen in een buitenverpakking
ADR 2025 bevat ook een regeling voor bepaalde afvalstoffen in binnenverpakkingen die gezamenlijk in één buitenverpakking worden geplaatst. Wanneer gebruik wordt gemaakt van ADR 4.1.1.5.3, moet op het vervoersdocument staan:
VERVOER OVEREENKOMSTIG 4.1.1.5.3
Een voorbeeld is:
UN 1993 AFVAL BRANDBARE VLOEISTOF, N.E.G., 3, VG III, (E); VERVOER OVEREENKOMSTIG 4.1.1.5.3
De aanvullende verklaring voor een geschatte hoeveelheid is in dat geval niet nodig. Ook hoeft de technische benaming op grond van bijzondere bepaling 274 niet te worden toegevoegd. De regeling is toegevoegd aan de wijzigingen die voor ADR 2025 zijn vastgesteld.
Veelgemaakte fouten op ADR-vrachtbrieven
In de praktijk ontstaan fouten vaak doordat gegevens uit verschillende bronnen worden gecombineerd zonder de uiteindelijke ADR-omschrijving te controleren. Zo wordt een commerciële productnaam gebruikt in plaats van de juiste vervoersnaam, ontbreekt de technische benaming of wordt de volgorde van de onderdelen gewijzigd.
Ook het vergeten van bijkomende gevaren, de tunnelbeperkingscode of de verpakkingsgroep komt regelmatig voor. Bij afvalstoffen wordt het woord AFVAL soms op een willekeurige plaats gezet, terwijl dit direct vóór de juiste vervoersnaam moet staan.
Een andere fout is dat uitsluitend het totale gewicht van alle goederen samen wordt vermeld. Het ADR verlangt echter een uitsplitsing per gevaarlijke stof met een verschillend UN-nummer, een verschillende vervoersnaam of een verschillende verpakkingsgroep.
Kennis en opleiding zijn noodzakelijk
Het opstellen en controleren van een vrachtbrief is geen administratieve formaliteit. De medewerker moet kunnen werken met tabel A van het ADR, veiligheidsinformatiebladen beoordelen en begrijpen wat UN-nummers, klassen, etiketten, verpakkingsgroepen en tunnelcodes betekenen.
Medewerkers die betrokken zijn bij het vervoer van gevaarlijke stoffen moeten volgens hoofdstuk 1.3 van het ADR worden opgeleid in verhouding tot hun taken en verantwoordelijkheden. Het ADR kent daarbij algemene bewustwording, functiegerichte opleiding en veiligheidsopleiding.
Met de ADR Awareness-cursus leren medewerkers de belangrijkste uitgangspunten van het vervoer van gevaarlijke stoffen kennen. De cursus is onder andere relevant voor afzenders, verpakkers, beladers, lossers, magazijnmedewerkers en planners.
Voor medewerkers die daadwerkelijk vrachtdocumenten opstellen of controleren, is er daarnaast de E-learning Opstellen vrachtbrieven gevaarlijke stoffen. Deze opleiding is specifiek ontwikkeld voor planners, afzenders en andere medewerkers die de juiste ADR-omschrijving en de overige verplichte gegevens op vervoersdocumenten moeten vastleggen.
Een correcte vrachtbrief begint uiteindelijk bij een juiste classificatie en eindigt bij een zorgvuldige controle. Door medewerkers goed op te leiden en met vaste controleprocedures te werken, wordt voorkomen dat een administratieve fout leidt tot een onveilig transport, een boete of vertraging van de zending.