PGS 29: veilig omgaan met grote bovengrondse opslagtanks voor brandbare vloeistoffen

Wie regelmatig werkt op een tankterminal, raffinaderij of chemische productielocatie, komt al snel in aanraking met PGS 29. Deze richtlijn speelt een belangrijke rol bij de veilige opslag van brandbare vloeistoffen in grote bovengrondse opslagtanks. Toch is PGS 29 veel meer dan een technisch document waarin staat beschreven hoe een tank moet worden gebouwd.

De richtlijn gaat over het complete veiligheidsniveau rondom tankopslag. Van de tankconstructie en overvulbeveiliging tot brandbestrijding, onderhoud, inspectie, procedures en het handelen van medewerkers. Juist die samenhang maakt PGS 29 belangrijk. Een technisch goede tank is immers nog geen garantie voor een veilige installatie.

Een fout tijdens het vullen, een defecte afsluiter of een slecht onderhouden leiding kan voldoende zijn om een ernstig incident te veroorzaken. Daarom wordt binnen PGS 29 steeds gekeken naar de vraag welke incidenten kunnen ontstaan en welke maatregelen nodig zijn om deze te voorkomen of de gevolgen ervan te beperken.

Grote hoeveelheden betekenen grote risico’s

De hoeveelheden brandbare vloeistoffen die in opslagtanks aanwezig kunnen zijn, zijn vaak enorm. Denk aan benzine, ethanol, kerosine, oplosmiddelen of verschillende aardolieproducten. Wanneer duizenden of zelfs miljoenen liters product vrijkomen, kunnen de gevolgen aanzienlijk zijn. Het risico zit daarbij niet alleen in brand.

Een lekkage kan bijvoorbeeld leiden tot bodemverontreiniging of verspreiding van product via het riool of oppervlaktewater. Bij vluchtige vloeistoffen kan daarnaast een brandbare dampwolk ontstaan. Wanneer zo’n dampwolk wordt ontstoken, kunnen brand of explosies volgen. PGS 29 probeert dergelijke gebeurtenissen zoveel mogelijk te voorkomen. Maar de richtlijn gaat er tegelijkertijd vanuit dat incidenten nooit volledig zijn uit te sluiten. Daarom wordt ook veel aandacht besteed aan gevolgbeperking.

Wanneer een lekkage plaatsvindt, moet product bijvoorbeeld worden opgevangen. Wanneer brand ontstaat, moet deze kunnen worden bestreden. En wanneer één tank wordt blootgesteld aan sterke warmtestraling, moet worden voorkomen dat andere tanks eveneens betrokken raken. Dat laatste wordt vaak aangeduid als escalatie of een domino-effect. Juist binnen grote tankparken kan dat één van de belangrijkste scenario’s zijn.

Veiligheid begint al bij het ontwerp

Een veilige tankopslag begint niet op het moment dat een installatie in gebruik wordt genomen. Veel veiligheidskeuzes worden al tijdens het ontwerp gemaakt.

De locatie van tanks, onderlinge afstanden, leidingen, pompen, afsluiters en opvangvoorzieningen hebben allemaal invloed op het uiteindelijke risicoprofiel. Ook de bereikbaarheid voor brandweer en andere hulpdiensten speelt daarbij een belangrijke rol. Een tankpark waarin tanks technisch uitstekend zijn uitgevoerd, maar waarin hulpdiensten nauwelijks bij een incidentlocatie kunnen komen, heeft vanzelfsprekend een probleem. Hetzelfde geldt wanneer onvoldoende bluswater aanwezig is of wanneer verontreinigd bluswater nergens kan worden opgevangen.

PGS 29 kijkt daarom niet alleen naar afzonderlijke installatieonderdelen, maar naar het tankpark als totaal systeem. Daarbij is ook de tankput van groot belang. Wanneer een tank of leiding lekt, moet het vrijkomende product zoveel mogelijk binnen een beheersbaar gebied blijven. Daarmee wordt voorkomen dat brandbare vloeistof zich over een groot terrein verspreidt en mogelijk andere installaties bereikt.

Overvullen blijft een belangrijk scenario

Een van de bekendste risico’s bij tankopslag is overvulling. Het lijkt misschien eenvoudig: zodra een tank vol is, moet de toevoer worden gestopt. In de praktijk kan echter van alles misgaan. Een niveaumeting kan verkeerd aangeven, een operator kan een fout maken, communicatie tussen medewerkers kan mislopen of een afsluiter kan niet correct functioneren. Daarom is het belangrijk dat kritische beveiligingen niet volledig afhankelijk zijn van één persoon of één meetsysteem.

Binnen de veiligheidsfilosofie van PGS 29 wordt daarom veel aandacht besteed aan betrouwbare niveaumeting en onafhankelijke overvulbeveiliging. Een goede beveiliging moet tijdig ingrijpen voordat product ongecontroleerd uit de tank kan stromen. Maar alleen het installeren van zo’n systeem is niet voldoende. De organisatie moet ook aantoonbaar maken dat de beveiliging periodiek wordt getest en onderhouden. Een beveiliging die tien jaar geleden correct is geïnstalleerd maar daarna nooit meer is gecontroleerd, biedt immers vooral schijnveiligheid.

Een tank wordt ouder, ook als je dat niet ziet

Opslagtanks kunnen tientallen jaren in gebruik zijn. Tijdens die levensduur worden ze blootgesteld aan allerlei vormen van belasting.

Corrosie is waarschijnlijk het bekendste voorbeeld. Zowel aan de binnenzijde als buitenzijde kan materiaal langzaam worden aangetast. Ook leidingen, bodemplaten, dakconstructies, afdichtingen en appendages kunnen verslechteren. Daarnaast kunnen funderingen verzakken of kan lokaal materiaalverlies optreden. Dit soort problemen ontstaat vaak langzaam. Dat maakt ze verraderlijk.

Een installatie kan er aan de buitenkant prima uitzien terwijl zich intern al ernstige aantasting ontwikkelt. Inspectie en onderhoud vormen daarom een essentieel onderdeel van tankveiligheid. Bedrijven moeten weten welke onderdelen kritisch zijn, hoe snel degradatie kan plaatsvinden en wanneer inspectie noodzakelijk is. Op basis daarvan kunnen inspectieprogramma’s worden opgesteld. Steeds vaker gebeurt dat risicogestuurd. Onderdelen waarvan falen grote gevolgen kan hebben of waarvan bekend is dat ze sneller degraderen, krijgen meer aandacht.

Dat is een andere benadering dan simpelweg iedere installatie volgens hetzelfde vaste schema controleren.

Brandbestrijding vraagt voorbereiding

Een grote tankbrand is geen incident dat tijdens het ontstaan nog rustig kan worden georganiseerd. Veel beslissingen moeten ruim daarvoor zijn genomen. Welke blusmiddelen zijn nodig? Is voldoende bluswater beschikbaar? Kan schuim worden ingezet? Welke tanks moeten worden gekoeld? Waar kan bluswater worden opgevangen? Kunnen hulpdiensten veilig bij de installatie komen? Dat zijn vragen waarop vooraf een antwoord moet bestaan.

PGS 29 besteedt daarom veel aandacht aan brandveiligheid en voorbereiding op incidenten. Afhankelijk van het scenario kunnen vaste of mobiele brandbestrijdingsvoorzieningen noodzakelijk zijn. Ook koelvoorzieningen kunnen belangrijk worden wanneer nabijgelegen tanks worden blootgesteld aan warmtestraling. Daarmee wordt opnieuw duidelijk dat brandveiligheid niet alleen draait om het blussen van de oorspronkelijke brand. De belangrijkste uitdaging kan juist zijn om te voorkomen dat één incident zich uitbreidt tot een calamiteit waarbij meerdere tanks betrokken raken.

De menselijke factor blijft bepalend

Bij technische veiligheidsrichtlijnen ontstaat gemakkelijk de indruk dat veiligheid vooral afhankelijk is van staal, kleppen, sensoren en blussystemen. In werkelijkheid speelt de menselijke factor een minstens zo grote rol. Een verkeerd geopende afsluiter, foutieve tankselectie of onvoldoende overdracht tussen ploegen kan leiden tot een gevaarlijke situatie. Daarom horen procedures, opleiding en toezicht nadrukkelijk bij tankveiligheid.

Medewerkers moeten begrijpen wat zij doen en vooral waarom bepaalde handelingen noodzakelijk zijn. Alleen het kennen van een werkinstructie is niet altijd voldoende. Een operator die begrijpt welke gevolgen overvulling kan hebben, zal waarschijnlijk anders reageren op een afwijkende niveaumeting dan iemand die alleen weet welke knop moet worden ingedrukt. Ook werkzaamheden aan tanks en leidingen vragen aandacht. Denk aan lassen, onderhoud, reinigen of het openen van systemen waarin eerder brandbare vloeistoffen aanwezig waren. Werkvergunningen, gasmetingen, veiligstellen van installaties en duidelijke verantwoordelijkheden zijn daarbij essentieel.

Veranderingen vragen opnieuw om risicobeoordeling

Tankparken blijven zelden jarenlang exact hetzelfde. Er worden nieuwe producten opgeslagen, pompen vervangen, leidingen aangepast of automatiseringssystemen gewijzigd. Soms lijkt zo’n wijziging klein, terwijl de invloed op veiligheid aanzienlijk kan zijn. Daarom is goed wijzigingenbeheer belangrijk. Wanneer een bedrijf bijvoorbeeld overstapt op een ander product, moet worden bekeken of de bestaande voorzieningen daarvoor nog geschikt zijn.

Heeft het nieuwe product hetzelfde vlampunt? Gedraagt het zich hetzelfde bij brand? Is het bestaande blusschuim geschikt? Heeft het gevolgen voor materiaalkeuze of corrosie? Dit soort vragen moeten worden gesteld voordat een verandering wordt doorgevoerd. Binnen professionele veiligheidsmanagementsystemen wordt hiervoor vaak Management of Change, oftewel MOC, toegepast.

PGS 29 is vooral een manier van denken

Misschien is dat uiteindelijk wel de belangrijkste les uit PGS 29. De richtlijn gaat niet alleen over het afvinken van technische maatregelen. Het gaat om systematisch nadenken over wat er mis kan gaan. Waar kan product vrijkomen? Hoe kan dat worden ontdekt? Welke beveiliging grijpt in? Wat gebeurt er wanneer die beveiliging faalt? Hoe wordt verdere escalatie voorkomen?

Wanneer bedrijven op die manier naar hun installaties kijken, ontstaat een veel sterker veiligheidsniveau dan wanneer alleen wordt gecontroleerd of ergens een bepaalde afsluiter of sensor aanwezig is. PGS 29 vormt daarmee een belangrijk fundament voor veilige tankopslag in Nederland. Voor operators, veiligheidskundigen, onderhoudsmedewerkers, leidinggevenden en iedereen die betrokken is bij tankopslag is kennis van de belangrijkste principes daarom bijzonder waardevol. Want uiteindelijk wordt veiligheid niet bepaald door één tank, één beveiligingssysteem of één procedure. Het is juist de combinatie van goed ontwerp, betrouwbare techniek, tijdig onderhoud, deskundige medewerkers en een organisatie die voortdurend alert blijft op risico’s.

En precies daarin ligt de kracht van PGS 29.  Interesse om PGS29 Opgeleid Persoon te worden? Bekijk het op Gevaarlijkestoffen.eu